49 Huculski Pułk Strzelców

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy 49 Huculskiego Pułku Piechoty. Zobacz też: 49 Pułk Piechoty - inne pułki piechoty z numerem 49.
49 Huculski Pułk Strzelców
Ilustracja
Odznaka 49 Huculskiego Pułku Strzelców
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1919
Rozformowanie 1939
Nazwa wyróżniająca Huculski
Tradycje
Święto 19 lipca
Rodowód 3 Pułk Instrukcyjny
15 Pułku Strzelców Pieszych
149 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych
Dowódcy
Pierwszy płk franc. Thiery
Ostatni ppłk dypl. Karol Hodała
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Kołomyja
Rodzaj sił zbrojnych wojsko
Rodzaj wojsk piechota
Podległość Dywizja Instrukcyjna
18 Dywizja Piechoty
11 Dywizja Piechoty
Bitwa o granice 1920.png
Bitwa pod brodami 1920.png
11 DP w 1938
Armia Polska we Francji - ośrodek wyszkolenia w Quintin - przegląd szkoły podoficerskiej; 1918
Święto 49 pułku piechoty w Kołomyi - msza polowa na stadionie; 1927
Strzelec 49 HPS w 1938 roku
Święto 49 pułku piechoty w Kołomyi - oddział huculski podczas defilady; sierpień 1938 r.
Ppor. rez. 49 hps Mieczysław Jan Hołdanowicz[a](na rogatywce widoczne pióro charakterystyczne dla huculskiego pułku).
Ćwiczenia rezerwy 49 hps w Zarzeczu - lato 1938.
Armia karpaty 1939.png
Jaworow 1939.png

49 Huculski Pułk Strzelców (49 pp) – oddział piechoty Armii Polskiej we Francji i Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

Pułk sformowany został na początku kwietnia 1919 we Francji jako 3 pułk instrukcyjny na bazie utworzonych w styczniu tegoż roku w miejscowościach Quintin i Potique trzech kompanii instrukcyjnych. Już 20 maja przetransportowany transportem kolejowym do Kutna, przeszedł w rejon Brześcia Kujawskiego i obsadził odcinek polsko-niemieckiej linii rozjemczej. W sierpniu pułk zmienił nazwę na 15 pułk strzelców pieszych, a w ramach łączenia Armii Polskiej gen. Józefa Hallera z Wojskiem Polskim w kraju przemianowany został na 149 pułk piechoty strzelców kresowych. W wojnie polski-bolszewickiej pułk walczył w składzie 18 Dywizji Piechoty na froncie południowo-wschodnim, nad Wkrą i na Polesiu.

W okresie międzywojennym stacjonował w Kołomyi[1]. W 1939 roku walczył w składzie macierzystej 11 Karpackiej Dywizji Piechoty[2].

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj | edytuj kod]

W styczniu 1919 roku w Quintin i Potigne zostały zorganizowane trzy polskie kompanie instrukcyjne, którym nadano kolejne numery: 27, 28 i 29. Następnie wspomniane pododdziały zostały rozmieszczone w okolicy Sene: 27 kompania pod dowództwem porucznika Glanowskiego w Ervi, 28 kompania pod dowództwem kapitana Antoniego Bartmańskiego w Sermeri, a 29 kompania pod dowództwem porucznika Adama Nadachowskiego w Montfey i Racines. W kwietniu, po wcieleniu uzupełnień i przejęciu całego materiału od francuskiego 344 rezerwowego pułku piechoty, kompanie rozwinęły się w trzy bataliony, z których powstał 3 pułk instrukcyjny należący do Dywizji Instrukcyjnej[3].

W trzeciej dekadzie maja 1919 roku pułk został przetransportowany koleją przez Niemcy do Kutna, a następnie obsadził linię demarkacyjną w rejonie Brześcia Kujawskiego. 1 sierpnia został włączony w skład 8 Dywizji Strzelców, jako 15 pułk strzelców pieszych. W międzyczasie pułk przegrupował się do rejonu Pułtuska, a później Mławy. We wrześniu 1919 roku, w wyniku scalenia Armii generała Hallera z armia krajową, pułk został zaliczony do jednostek rezerwowych i przemianowany na 149 pułk piechoty Strzelców Kresowych[4].

 Osobny artykuł: Armia Polska we Francji.

W drugiej dekadzie grudnia 1919 roku pułk został przetransportowany do Borszczowa, gdzie wszedł w skład Grupy generała Krajowskiego, a następnie został skierowany do rejonu Kamieńca Podolskiego, gdzie przygotowywał obronę nad Uszycą. W trzeciej dekadzie lutego pułk został wysunięty nad rzekę Kalus, gdzie nawiązał bezpośrednią styczność z oddziałami Armii Czerwonej. W końcu marca 1920 roku oddział został wcielony do 18 Dywizji Piechoty jako 49 pułk piechoty[5].

 Osobny artykuł: Wojna polsko-bolszewicka.

Pułk w walce o granice[edytuj | edytuj kod]

Na froncie południowo-wschodnim[edytuj | edytuj kod]

Z dniem 8 grudnia 1919 pułk został przydzielony do grupy wojsk dowodzonej przez gen. Franciszka Krajowskiego. Z końcem roku pułk wyjechał z Borszczowa w rejon Kamieńca Podolskiego. Tam nad Uszycą, a potem nad rzeką Kalus, przygotowywał linię obrony. 25 lutego 1920, gdy przez ugrupowanie pułku przeszły na tyły resztki oddziałów białego rosyjskiego generała Mikołaja Bredowa[6]. W tym też dniu ubezpieczenia pułku zetknęły się po raz pierwszy z wojskami bolszewickimi. Następnie, razem z 42 i 145 pułkami piechoty, przy wsparciu 6 baterii 18 pap pułk przeprowadził wypady na Zamiechów, Jełtuszków i Wierzbowiec oraz bronił się w Kuczy i Słobódce Kuczyskiej. Stracił w zabitych dwóch oficerów i 15 szeregowych. W końcu marca 1920 roku oddział został wcielony do 18 Dywizji Piechoty jako 49 pułk piechoty[5][7].

1 kwietnia nie wytrzymały uderzenia bolszewików , znajdujące się na prawym skrzydle pułku, ukraińskie oddziały płk. Aleksandra Udowiczenki. Nieprzyjaciel wyszedł na tyły 49 pp. Sytuację uratował kontratak 7 i 8 kompanii III batalionu. Widmo okrążenia zostało oddalone. W kolejnych dniach bolszewicy wznawiali natarcie. W dniach 6 – 8 kwietnia pułk został zmuszony opuszczać wsie: Iwankowice, Borsukowice, Słobódkę i Kuryżycę. I batalionowi udało się utrzymać wieś Kuczę[8]. 10 kwietnia Kucza stała się pozycją wyjściową do wyprowadzenia uderzenia 49 i 145 pułków piechoty. Utracony teren został odzyskany, a pułk zdobył jedno działo, 12 karabinów maszynowych, część taborów oraz wziął do niewoli około 200 jeńców. Ranny został ppor. Cywiński, kilkunastu szeregowych zostało zabitych, a kilkudziesięciu rannych[7].

25 kwietnia 1920 ruszyła „wyprawa kijowską”. Pułk, wraz z ukraińskimi oddziałami płk. Udowiczenki, wkroczył do Mohylewa Podolskiego, a następnie prowadził walki pod Zmierzynką i Wapniarką.

W końcu maja kontrofensywa konnej armii Budionnego zmusiła wojska polskie do odwrotu. Pułk przemaszerował pod Niemirów i 6 czerwca III batalionem, wspólnie z 42 pułkiem piechoty, uderzył na Nowo Żytów. Bataliony I i II obsadziły rzekę Sob oraz wsie Kolnik i Daszów. 12 czerwca, zagrożona oskrzydleniem przez kozaków Budionnego, 6 Armia otrzymała rozkaz odwrotu z Ukrainy[8]. W czasie ośmiodniowego marszu pułk stoczył potyczkę z kozakami pod Waniaczem i 20 czerwca obsadził zachodni brzeg Bohu pod Latyczowem. Na rubieży rzeki stosował obronę aktywną. 9 kompania III batalionu zorganizowała w nocy z 21 na 22 czerwca wypad na pododdziały bolszewickie zgrupowanie we wsi Bohny. Zdobyła 2 działa, 3 karabiny maszynowe, tabory i wzięła 26 jeńców. Wypad na Spiczyńce I/49 pp skończył się tragicznie. Batalion otoczony przez brygadę kawalerii, po dwugodzinnej walce, poszedł w rozsypkę. W walce na białą broń grupy żołnierzy przebijały się na Nową Sieniawkę. Batalion utracił 4 oficerów oraz 150 szeregowych zabitych, rannych i wziętych do niewoli[8].

Tymczasem bolszewicka armia Budionnego zajęła Korzec i parła na Lwów. Polska 6 Armia otrzymała rozkaz uderzenia na tyły Sowietów i nawiązania kontaktu operacyjnego z 2 Armią. 3 lipca, po uciążliwym marszu, 49 pułk piechoty zajął wsie: Hryców i Kurhanówkę. Wieczorem uderzył na Makiejowce, wziął jeńców oraz zdobyły 3 działa i 5 karabinów maszynowych. Następnego dnia pułk zdobył Wołkowce i już bez walki dotarł do Zasławia. Tu nawiązał kontakt z pododdziałami Grupy gen. Pawła Szymanowskiego. Po dwóch dniach odpoczynku pułk, działając jako awangarda, 18 Dywizji Piechoty, w południe 7 lipca zajął Ostróg, zdobywając 2 działa i 1 karabin maszynowy, oraz uwolnił polskich jeńców ze 105 pułku piechoty. Przez cały dzień broniono miejscowości. Wieczorem gen Krajowski zdecydował opuścić Ostróg. Dalej walcząc na osi Buderyż, Bondary, Obgów, Antonowce osiągnął 11 lipca rejon Szepietyna nad Ikwą[8].

Rankiem 13 lipca 18 Dywizja ruszyła na Dubno.

 Osobny artykuł: Walki pod Dubnem i Chorupaniem.

W straży przedniej dowódca XXXVI Brygady Piechoty prowadził dwa bataliony 49 pułku piechoty, wzmocnione bateriami 18 pap. 49 pułk piechoty uderzył na oddziały 11 Dywizji Kawalerii blokujące fort Zahorce i odrzucił je na północ. Dowódca obrony fortu, mjr Matczyński, witał radośnie swoich oswobodzicieli. Jego pododdziały - batalion zapasowy 50 pułku piechoty i 2/VIII kompania saperów walczyły w okrążeniu resztami sił[9]. Odblokowanie fortu nie zakończyło jednak walk w jego otoczeniu. I/49 pułku piechoty obsadził wzgórza na zachód od fortu i walczył jeszcze kilka godzin z kontratakującymi kozakami. W walkach tych został ranny dowódca 49 pp, kpt. Adam Nadachowski, a dowództwo objął objął kpt. Szymon Kocur. Pod jego dowództwem wyprowadzono natarcie na na Tarakanowo. Po krótkiej walce zdobyto dwa ckm, kilka wozów amunicyjnych i sanitarnych oraz kilka luźnych koni. Kolejną rubież obrony bolszewicy zorganizowali w oparciu o wzniesienia na północ od Tarakanowa i przedmieścia Dubna („Park Palestyna”). Atak 49 pp, wsparty ogniem artylerii, nie zdołał ich stamtąd odrzucić[10]. Straty pułku wyniosły 16 szeregowych zabitych oraz 2 oficerów i około 40 żołnierzy rannych. W tym czasie pozostawiony nad Ikwą III/49 pułku piechoty zajął wsie: Sudobiczyn, Straktów i Wolicę. Zdobył 7 karabinów maszynowych i tabory. Jednak po ciężkiej całodziennej walce batalion zmuszony został do wycofania się na pozycje wyjściowe. Straty wyniosły 23 zabitych i 48 rannych[11].

O świcie 16 lipca wyszło drugie uderzenie na Dubno. W tym czasie XXXVI BP w składzie 49 pułk piechoty z I/18 pułku artylerii polowej ruszyła przez Sady na Chorupań. Natarcie 49 pułku piechoty na miejscowość wywołało gwałtowny kontratak około 800 jeźdźców z 14 Dywizji Kawalerii. Celny ogień I/18 pap, prowadzony z najbliższych odległości, spowodował załamanie bolszewickiej szarży, a salwy III/49 pp ścigały odchodzącego nieprzyjaciela ogniem karabinów maszynowych. Po odparciu kontrataku zaatakował cały 49 pułk piechoty i zdobył Chorupań i Hołowczyny. Zginęło ponad 100 bolszewików, w tym trzech dowódców pułków, zdobyto 2 karabiny maszynowe i kilkanaście koni. III/49 pp miał 9 zabitych i 25 rannych[12][13].

O 18.00 wyszło kolejne, tym razem zsynchronizowane, natarcie obu brygad na Dubno. Z Chorupania przez Niemców i Miatyń nacierała XXXVI BP. Zaskoczony nieprzyjaciel wycofał się z Dubna, a ścigany ogniem polskiej artylerii poniósł duże straty. Około 21.00 Dubno zostało zdobyte[14]. Tymczasem w nocy z 16 na 17 lipca gen. Krajowski zdecydował o wymarszu 49 i 144 pp z Dubna do rejonu Chorupania i Gołowczyc. 144 i 49 pp były zmuszone ponownie atakować Chorupań[15]. Walki obronne trwały trzy dni. Nieustanne ataki kawalerii kozackiej, wspomaganej przez piechotę i samochody pancerne zostały odparte. Pułk w walce stracił 27 oficerów i 650 szeregowych w zabitych, rannych, zaginionych i wziętych do niewoli[11].

Przejście zaś na zachodni brzeg Ikwy sowieckiej 45 Dywizji Strzeleckiej stawiałoby w trudnym położeniu wyczerpaną walkami 18 Dywizję Piechoty. Podchodzenie nowych sił sowieckich, duże straty, brak kontaktu z 2 Armią i obecność 4 Dywizji Kawalerii na tyłach spowodowały, że gen. Krajowski późnym wieczorem 19 lipca podjął decyzję przerwania bitwy i wycofania dywizji do rejonu Werba – Białogródek. Nad ranem 20 lipca opuszczono Chorupań i Dubno[16]. 49 pułk piechoty rano 20 lipca rozbił we wsi Sady oddział kozacki. W dalszym marszu stanowił straż tylną dywizji. Następnego dnia w Radziwiłłowie na pułk czekało uzupełnienie oficerskie. Wieczorem 22 lipca dywizja podjęła ponownie marsz na Dubno i dalej na Krzemieniec. Idący na czele dywizji I/49 pp zdobył nad ranem 23 lipca Iwanie Puste. Tu dywizja czekała cały dzień na współdziałających z nią sąsiadów. Jej statyczne działania wykorzystali Sowieci i wieczorem dywizja została otoczona przez ruchliwe konne oddziały wroga. Rano 24 lipca nastąpił odwrót do Radziwiłłowa. Straż tylną stanowił 49 pułk piechoty. Pod wsią Krupiec stoczył on zwycięską bitwę z oddziałem kozaków[17].

25 lipca pułk osiągnął Brody. Tutaj osamotniona dywizja broniła się przez cały dzień[18]. Około 19.00, dowódca dywizji postanowił wyjść z okrążenia, przebijać się na południe do rejonu Oleska i kontynuować odwrót na Krasne – Busk[19]. Nim do tego doszło, około 22.00 bolszewicy uderzyli na Brody. Przez pół godziny spieszona kawaleria bezskutecznie szturmowała pozycje 18 DP. W walkach wyróżnił się kpr. Józef Wojtasik, który zauważywszy, że 5 kompania 49 pp, „zachwiała się”, własnym przykładem poderwał ją do kontrataku i zmusił wroga do odwrotu. III/49 pp, zgrupowany na skraju miasta i przygotowany do otwarcia drogi XXXVI BP, poniósł dotkliwe straty. Zginął podchorąży Henryk Kolonista, a ranni zostali ppor. Wiktorowski i trzej nowo przybyli do pułku oficerowie[20]. Po odparciu nocnego natarcia kozaków, gen. Krajowski powrócił do realizacji swojego planu. 49 pp, wspierany ogniem 2 baterii 18 pap opanował most na szosie do Złoczowa i tym samym otworzył drogę wyjścia dla całej XXXVI Brygady Piechoty. Duże straty w szeregach Polaków spowodował nieprzyjacielski karabin maszynowy na taczance zabijając 8 szeregowych, raniąc 3 oficerów, w tym adiutanta brygady, por. Koperskiego i 40 szeregowych[21]. Rano 26 lipca dywizja zatrzymała się na odpoczynek w rejonie PodhorceOlesko[22]. Od 26 do 30 lipca trwały zacięte walki w rejonie Busk – Toporów – Grabowo Łopatyń – Majdan Stary. W walkach od 22 do 30 lipca pułk stracił 245 oficerów i żołnierzy. Zdolnych do walki pozostało 380[18]. W nocy z 1 na 2 sierpnia pułk, wzmocniony słabym liczebnie batalionem 4 pułku strzelców podhalańskich, odprowadził na tyły transport 200 rannych i dwie baterie dział, dla których zabrakło już pocisków. Dnia 3 sierpnia nastąpiło natarcie skrzydeł polskich 3 i 6 Armii,. 49 pułk piechoty stanowiący praktycznie ekwiwalent batalionu, nadal brał udział w walkach. Walczył między innymi pod Brodami i Radziwiłłowem, tracąc 6 zabitych i kilkunastu rannych. 6 sierpnia pułk został wycofany z walk, a następnego dnia przewieziony transportem kolejowym z Brodów do Modlina[18].

Walki pułku w bitwie warszawskiej nad Wkrą[edytuj | edytuj kod]

Oddziały 18 DP przybywały transportami kolejowymi do Modlina od 9 do 13 sierpnia i zostały zakwaterowane w cytadeli twierdzy modlińskiej. Do Modlina przybywały też „marszówki”[23]. 12 sierpnia dowódca 5 Armii gen. Władysław Sikorski rozkazem nr 202/III nakazał 18 DP skoncentrować się w rejonie PłońskJoniec i obsadzić odcinek Wkry od przeprawy pod Zawadami włącznie po Suchocin[24].

W ciągu nocy z 12 na 13 sierpnia oddziały ześrodkowały się na odpoczynek w rejonie Zawady – Sochocin. 13 sierpnia gros sił 18 DP znalazło się w Płońsku i okolicach [25], a 49 pułk piechoty ruszył nad Wkrę gdzie obsadził linię rzeki na odcinku Gromadzyn - Kołaząb - Pruszków [26]. Około 18.00 bolszewicy przekroczyli Wkrę na odcinku 49 i 144 pułków piechoty. Kontratak II/49 pp wyrzucił ich za rzekę[25].

Zacięte walki nad Wkrą trwały 14 i 15 sierpnia. Bolszewicy wielokrotnie atakowali pułk i kilkakrotnie forsowali rzekę, ale za każdym razem polskie kontrataki ponownie wyrzucały ich na drugi brzeg. W pewnym momencie bitwy, gdy zabrakło oficerów, dowództwo nad jedną z kompanii objął starszy szeregowy Marian Filkiewicz[26]. Późnym wieczorem 15 sierpnia pułk przekroczył rzekę i zajął Nowe Miasto. Rano 16 sierpnia otrzymał uzupełnienie – 400 żołnierzy z batalionu marszowego. W dniach 16–19 sierpnia, stale w walce z przeważającymi siłami nieprzyjaciela, powoli posuwał się do przodu, zajmując Szlubowo, Gąsocin, Sońsk, Sarnową Górę i Ciechanów[26].

20 sierpnia pułk w ramach dywizji dywizja ruszył na Mławę. Pod folwarkiem Szulmierz pułk przełamał zacięty opór oddziałów sowieckiej 33 Dywizji Strzelców i obsadził odcinek pomiędzy Mławą a Słupskiem, frontem na zachód (nie na wschód). O świcie 22 sierpnia wojska sowieckie rozpoczęły natarcie. Masy bolszewickiej kawalerii i piechoty zalały polskie pozycje. Przed południem pięć kompanii 49 pp przestało praktycznie istnieć. 180 żołnierzy z por. Wadlewskim dostało się do niewoli. Po bitwie nadeszły uzupełnienia z rozwiązanego 4 pułku pomorskiego i z własnej marszówki oraz 16 oficerów ze Śląska Cieszyńskiego. Wróciło też kilku oficerów pułku rannych na Wołyniu. 27 sierpnia pułk liczył już 40 oficerów i około 1000 szeregowych[26].

Pułk w działaniach pościgowych[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu Bitwy Warszawskiej 49 pułk piechoty wziął udział w ofensywie polskiej 3 Armii nad Bugiem na Wołyniu i Polesiu.
Na początku września pułk został przewieziony transportami kolejowymi do Chełma[27]. XXXVI BP zajęła rejon Parypse – Staw – NowosiółkiHenrysin – Spas[27]. 11 września Grupa gen. Krajowskiego ruszyła do natarcia. W tym dniu 49 pp zajął Wiszniów i Lubomi oraz w gwałtownej i ostrej walce wieś Ruda, bronioną przez oddziały sowieckie wspomagane pociągiem pancernym. Następnie ruszył na Maciejów, lecz zorientowawszy się, że na jego tyłach są Sowieci, zawrócił i w ponownej walce pod Rudą zmusił nieprzyjaciela do ucieczki. W tym czasie techniczna kompania pułku zajęła Maciejów[28]. Rankiem 13 września II i III batalion stoczył potyczkę pod Godowiczami. W tym czasie I batalion rozproszył tabory wroga. 14 września pułk bronił Kowla. W walkach wziął do niewoli ponad 200 jeńców i zdobył 6 karabinów maszynowych. Utracił 24 zabitych i kilkudziesięciu rannych. Po bitwie pułk wyruszył, częściowo na samochodach, częściowo pieszo, na Łuck. Podczas przeprawy przez Stochód kolumna została zaatakowana przez dwa pociągi pancerne. Poniesiono straty w ludziach i w samochodach. W dalszej drodze pułk toczył potyczki o każdą miejscowość. Do Łucka dotarła 16 września[28]. Dalej z dywizją maszerował na Polesie do Pińska. Po 6 dniach marszu wzdłuż Styru, a potem Stochodu, pułk dotarł do Lubiąża. Kontakt bojowy z Sowietami nawiązano dopiero 28 września. Walki nad Jasiołdą o utrzymanie Pińska trwały dwa dni. Następnie pułk, wspólnie ze 145 pp, sforsował 1 października rzekę i zdobył wieś Parachońsk, a na drugi dzień Łyniec. Tutaj 49 pułk piechoty pozostawał do 11 października. W międzyczasie otrzymał uzupełnienie w sile 2 oficerów i 560 żołnierzy. Uzupełniony, przeprawił się 11 października przez Prypeć, zajął Łubieniec i ruszył na Turów. W Turowie odarł atak sowieckiej flotylli rzecznej. 17 października bataliony I i III przełamały silny opór wroga i zajęły Parerów[29]. Tutaj 18 września 1920 pułk został powiadomiony został o zawieszeniu broni. 3 listopada został wycofany do Dawidgródka. Przez kolejne 8 miesięcy pułk pozostawał na wschodniej granicy.

Rozkazem Ministra Spraw Wojskowych L. 8432 z 29 czerwca 1921 49 pułk piechoty wyszedł z podporządkowania 18 Dywizji Piechoty i wszedł w skład 11 Dywizji Piechoty. Znad granicy pułk przegrupował się do Kołomyi[29]. W rozkazie pożegnalnym gen. Franciszek Krajowski napisał[29]:

Quote-alpha.png
We wszystkich... bojach staczanych częstokroć w najgorszych dla nas warunkach wystawia sobie 49 pułk piechoty świadectwo, że jest jednostką bojową, na którą zawsze można liczyć, która wykona choćby najtrudniejszy rozkaz, która nigdy nie zawiedzie. Dowodem wartości bojowej pułku niech będzie to, że posiada on w swoim łonie 27 kawalerów orderu „Virtuti Militari” i 120 odznaczonych „Krzyżem Walecznych”.

49 pułk piechoty w czasie walk na froncie bolszewickim zdobył między innymi kilka sowieckich chorągwi, 13 dział, 69 karabinów maszynowych, kilkaset koni, wiele materiału wojennego oraz wziął do niewoli ponad 1500 jeńców. Lista poległych i zmarłych z ran obejmuje: 241 oficerów, podoficerów i szeregowych znanych z nazwiska, blisko 150 żołnierzy, których nazwisk nie ustalono, zaś bez wieści zaginęło 130; liczba rannych przekroczyła 1000 żołnierzy[29].

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

W okresie międzywojennym 49 pułk piechoty stacjonował na terenie Okręgu Korpusu Nr VI w Kołomyi, wchodząc w skład 11 Dywizji Piechoty[30].

W niedzielę 12 lipca 1925 roku, w trakcie obchodów święta pułku, został poświęcony i oddany do użytku stadion sportowy. Przecięcia wstęgi dokonał dowódca Okręgu Korpusu Nr VI, generał dywizji Mieczysław Linde. Stadion został zbudowany dzięki staraniom dowódcy jednostki, pułkownika Bernarda Monda przez pluton pionierów pod dowództwem porucznika Schuberta. Stadion posiadał boisko sportowe z trybuną na 1000 miejsc, bieżnię o długości 400 metrów, tor szturmowy, tor szermierczy, rzutnię granatów, skocznie i plac do ćwiczeń gimnastycznych wolnych z przyrządami[31]. W następnych latach stadion otrzymał imię Bernarda Monda[32].

19 maja 1927 roku minister spraw wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 19 lipca, jako datę święta pułkowego[33]. W 1938 roku sejmik powiatu kołomyjskiego podjął uchwałę w sprawie obchodów święta szlachty zagrodowej Pokucia w dniu święta 49 Huculskiego pułku strzelców[34].

 Osobny artykuł: Święta wojskowe w Polsce.

Na podstawie rozkazu wykonawczego L.dz. 3900/tj. Org. Departamentu Piechoty Ministerstwa Spraw Wojskowych z 10 października 1930 roku o wprowadzeniu w życie przepisu służbowego P.S. 10–50 – „Organizacja – Piechota na stopie pokojowej” 49 pułk piechoty zaliczony został do pułków piechoty typu I tzw. „normalnych”. W każdym roku otrzymywał około 610 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 56 oficerów oraz 1500 podoficerów i szeregowców. W okresie zimowym posiadał batalion starszego rocznika, batalion szkolny i skadrowany, w okresie letnim zaś batalion starszego rocznika i dwa bataliony poborowych[35].

W pułku zorganizowano też specjalną kompanię dla opóźnionych, która szkoliła rekrutów dla potrzeb całego DOK. Żołnierze ci wcześniej z różnych przyczyn opóźnili swoje stawiennictwo w macierzystej jednostce[36].

9 stycznia 1931 roku kierownik Ministerstwa Spraw Wojskowych generał dywizji Daniel Konarzewski nadał nazwy koszarom 49 pułku piechoty w Kołomyi:

  • koszarom gminnym przy Alei Wolności – „Koszary im. ks. Poniatowskiego”,
  • koszarom państwowym przy ulicach Piłsudskiego, Alei Wolności i Szpitalnej – „Koszary im. Marszałka Piłsudskiego”[37].

12 kwietnia 1937 roku Minister Spraw Wojskowych nadał I batalionowi nazwę „huculski batalion Legionów Polskich”[38], na pamiątkę walk kompanii Hucułów pod dowództwem kapitana Edwarda Szerauca w Karpatach, w składzie Legionów Polskich.

4 marca 1938 roku Minister Spraw Wojskowych nadał jednostce nazwę „49 Huculski Pułk Strzelców” oraz „zarządził noszenie przez żołnierzy całego pułku kapelusza huculskiego”[39].

W tym samym miesiącu na stanowisko dowódcy pułku został wyznaczony podpułkownik Władysław Ziętkiewicz, a na stanowisko I zastępcy dowódcy podpułkownik dyplomowany Czesław Kopański. Ponieważ podpułkownik Ziętkiewicz został czasowo zatrzymany na dotychczasowej funkcji w Państwowym Urzędzie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego w Warszawie, obowiązki dowódcy jednostki pełnił podpułkownik Kopański. W styczniu 1939 roku, w Warszawie, podpułkownik Kopański przekazał obowiązki dowódcy oddziału podpułkownikowi dyplomowanemu Karolowi Hodale[40].

Kampania wrześniowa[edytuj | edytuj kod]

Wiosną 1939 roku pułk został jednostką administracyjną i mobilizującą dla I i II Huculskiego batalionu ON.

W I rzucie mobilizacji powszechnej pułk sformował kompanię kolarzy Nr 62 i Kolumną Taborową Parokonną Nr 610 dla 11 Karpackiej Dywizji Piechoty oraz własny Batalion Marszowy.

Pułk we wrześniu 1939 wchodził w skład 11 Karpackiej Dywizji Piechoty, bronił pozycji na linii Wisłoki, Wisłoka oraz Sanu.

1 września 49 pułk został detaszowany do 53 pułku strzelców, gdzie następnie oba pułki już w składzie 11 Karpackiej Dywizji Piechoty walczyły w zgrupowaniu Armii „Karpaty”.

10 września w miejscowości Błażowa wchodzący w skład pułku pluton pod dowództwem ppor. Edmunda Szczota w zasadzce napadł na kolumnę samochodów eliminując z niej 11 członków sztabu niemieckiego oraz zdobywając na nieprzyjacielu rozkazy i ważne plany działania.

Podczas przebijania się zgrupowania z Przemyśla do Lwowa 14 września pułk ten wraz z 53 pułkiem strzelców, w nocnej akcji opodal Sądowej Wiszni zaatakował przy użyciu bagnetów sztab i jeden z batalionów doborowego niemieckiego pułku zmotoryzowanego SS-Standarte Germania (jeden z trzech pułków Waffen SS w 1939 - obok SS-Leibstandarte Adolf Hitler i SS-Standarte Totenkopf) i rozbił je w ciągu niecałej pół godziny[b].

19 września 1939 część oddziału dotarła do Lwowa a następnie kapitulowała przed Armią Czerwoną.

Za kampanię wrześniową 1939 pułk został odznaczony orderem Virtuti Militari[41].

Huculscy strzelcy[edytuj | edytuj kod]

Dowództwo pułku[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy pułku

Dowódca pułku kierował osobiście szkoleniem oficerów i był odpowiedzialny za gotowość bojową, całokształt wyszkolenia, służbę gospodarczą i wewnętrzną pułku[42].

Zastępcy dowódcy pułku

13 czerwca 1922 roku Minister Spraw Wojskowych zniósł dotychczasowe stanowisko referenta wyszkolenia pułku piechoty i ustanowił etatowe stanowisko zastępcy dowódcy pułku zaszeregowanego do stopnia podpułkownika, wyznaczanego przez Ministra Spraw Wojskowych. Zakres działania zastępcy dowódcy określał dowódca pułku, przed którym był on całkowicie odpowiedzialny[48]. W 1938 roku zmieniona została nazwa stanowiska na „I zastępca dowódcy”. W organizacji wojennej pułku nie było stanowiska zastępcy dowódcy.

  • ppłk piech. Władysław Koczorowski (od 10 VII 1922[49][50] – 11 X 1926 → zastępca dowódcy 68 pp[51])
  • ppłk Feliks Markowski (11 X 1926[51] – 1927 → stan spoczynku z dniem 30 IV 1927[52])
  • ppłk SG Eugeniusz Pieczonka (do 31 X 1927 → dyspozycja dowódcy OK VI[53])
  • ppłk piech. Tadeusz Wiktor Czechowicz (31 X 1927[54][55] – 5 XI 1928 → praktyka poborowa w PKU Kołomyja II[56][57])
  • ppłk dypl. piech. dr Stanisław Krzysik (12 III 1929[58] - † 1 II 1930)
  • ppłk piech. Franciszek Otton Karol Matuszczak (31 III 1930[59] – 4 VII 1935 → dowódca 18 pp[60])
  • ppłk dypl. piech. Kazimierz Ryziński (21 VIII 1935[60] – III 1938 → p.o. szefa WINO)
  • ppłk dypl. piech. Czesław Kopański (III 1938 – I 1939)
  • ppłk piech. Józef Szeląg (- 1939)
  • ppłk dypl. piech. Franciszek Tomczuk (24 VIII – 31 VIII 1939 → szef Oddziału II Sztabu GO gen. Kruszewskiego[61])
Kwatermistrzowie
  • mjr piech. Tadeusz Wiktor Czechowicz (10 VII 1922[62] – XI 1923[63] → dowódca II baonu)
  • kpt. piech. Adam Laszuk (p.o. 1924[64])
  • mjr piech. Ludwik Łabędzki (od 22 V 1925[65] – 23 V 1927 → referent w Komendzie Miasta Lwów[66])
  • mjr piech. Kazimierz III Wróblewski[67] (23 V[68] – 31 X 1927 → dowódca II baonu[54])
  • kpt. / mjr piech. Wiktor Hawel[c] (31 X 1927[70]1928[55] – 1929 → dyspozycja dowódcy OK VI[71][72])
  • mjr / ppłk piech. Witold Ciechanowicz (23 III 1932[73] – 7 VI 1934 → zastępca dowódcy 4 pp Leg.[74])
  • mjr piech. Józef Pacześniak (od 7 VI 1934)
  • kpt. Stanisław Jaworski (IX 1939)
Oficerowie pułku
Podoficerowie i podchorążowie rezerwy

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari[75]

Order Virtuti Militari
  1. kpr. Feliks Bąk
  2. ppor. Feliks Cywiński
  3. st. szer. Marian Filkiewicz
  4. szer. Wawrzyniec Głodek †11 IV 1920 Borsukowce[76]
  5. st. szer. Franciszek Gruszka
  6. szer. Bolesław Kaczmarek
  7. pchor. Walerian Kasprzykowski †22 VIII 1920 Szydłów[77]
  8. kpt. Szymon Kocur
  9. plut. Paweł Kubica 25 VII 1920 Brody[78]
  10. kpr. Czesław Kwiatkowski
  11. ppor. Marian Łabudziński
  12. por. Michał Łapiński
  13. kpr. Józef Mazur
  14. kpt. Klemens Mościcki †30 VII 1920 Lwów[79]
  15. kpt. Adam Nadachowski
  16. plut. Józef Nycz †25 VIII 1920 Brody[80]
  17. st. sierż. Franciszek Pietrzak
  18. szer. Teofil Rozmus
  19. kpt. Józef Rumszewicz †22 VIII 1920 Szydłów[81]
  20. ppor. Julian Siedlecki
  21. sierż. Adam Stawski
  22. ppor. Antoni Wiktorowski
  23. kpr. Józef Wojtasik
  24. por. lek. Józef Woźniakowski
  25. sierż. Antoni Zaworski
  26. por. Jan Zdanowicz

Obsada personalna w 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939 roku[82][d]:

  • dowódca pułku – ppłk dypl. Karol Hodała
  • I zastępca dowódcy – ppłk dypl. Czesław Henryk Kopański
  • adiutant – kpt. Wiesław Janusz Cygański
  • starszy lekarz – kpt. lek. Piotr Frączak
  • młodszy lekarz – por. lek. Wacław Marian Krzyżewski
  • II zastępca dowódcy (kwatermistrz) – mjr Józef VI Sokołowski
  • oficer mobilizacyjny – kpt. adm. (piech.) Hieronim Oloś
  • zastępca oficera mobilizacyjnego – kpt. adm. (piech.) Aleksander Suchodolski
  • oficer administracyjno-materiałowy – kpt. Mieczysław Edmund Baruszyński
  • oficer gospodarczy – kpt. int. Ignacy Marian Bronisław Tomaszewski
  • oficer żywnościowy – vacat
  • dowódca kompanii gospodarczej i oficer taborowy – kpt. tab. Witalis Karbaum
  • kapelmistrz – ppor. adm. (kapelm.) Aleksander Sargalski
  • dowódca plutonu łączności – por. Stanisław Jan Bystrzanowski
  • dowódca plutonu pionierów – por. Zdzisław Jarosław Michowicz
  • dowódca plutonu artylerii piechoty – por. art. Władysław Bieliński
  • dowódca plutonu ppanc. – por. Tadeusz Paczkowski
  • dowódca oddziału zwiadu – por. Kazimierz Marian Buryło
I batalion
  • dowódca batalionu – mjr Eugeniusz Robert Lityński
  • dowódca 1 kompanii – por. Stanisław Mijakowski
  • dowódca plutonu – ppor. Aleksander Florian Łukomski
  • dowódca plutonu – ppor. Piotr Paweł Motylewicz
  • dowódca 2 kompanii – kpt. Zdzisław Stadnicki
  • dowódca plutonu – ppor. Antoni Rólski
  • dowódca 3 kompanii – kpt. Piotr Osica
  • dowódca plutonu – por. Eugeniusz Marcin Otto Neuberg
  • dowódca plutonu – ppor. Stanisław Waśko
  • dowódca 1 kompanii km – kpt. Marian Dominik Kozicki
  • dowódca plutonu – por. Kazimierz Ferdynand Frydel
  • dowódca plutonu – ppor. Kazimierz Kowarzyk
II batalion
  • dowódca batalionu – mjr Michał Łapiński
  • dowódca 4 kompanii – kpt. Jan Alojzy Lewicki
  • dowódca plutonu – ppor. Tadeusz Budzyński
  • dowódca 5 kompanii – kpt. Julian Lisikiewicz
  • dowódca plutonu – ppor. Kazimierz Kręcicki
  • dowódca 6 kompanii – p.o. por. Tadeusz Józef Pawulski
  • dowódca plutonu – ppor. Witold Karol Daszkiewicz
  • dowódca 2 kompanii km – por. Franciszek Michał Słaby
  • dowódca plutonu – por. Roman Franciszek Mazurek
  • dowódca plutonu – ppor. Ernest Paweł Józef Wielgosz
III batalion
  • dowódca batalionu – mjr Mieczysław Stecewicz
  • dowódca 7 kompanii – kpt. Jan Mieczysław Antonów
  • dowódca plutonu – por. Dominik Dawidowicz
  • dowódca 8 kompanii – kpt. Julian Tadeusz Hanus
  • dowódca plutonu – por. Edward Władysław Półchłopek
  • dowódca 9 kompanii – por. Aleksander Włodzimierz Lewicki
  • dowódca plutonu – ppor. Paweł Jan Jastrzębski
  • dowódca 3 kompanii km – kpt. Marian Jakub Wiszniewski
  • dowódca plutonu – ppor. Edmund Franciszek Szczot
  • na kursie – por. Franciszek Andrejczyk
  • odkomenderowany – por. Tadeusz Paczkowski
Dywizyjny Kurs Dla Podoficerów Nadterminowych 11 DP
  • dowódca – kpt. kontr. Michał Irali Kiknadze
  • dowódca plutonu – por. Kazimierz Mieczysław Podgórski
  • dowódca plutonu – ppor. Bolesław Tadeusz Franciszek Albiński
49 obwód przysposobienia wojskowego „Kołomyja”
  • kmdt obwodowy PW – mjr piech. Marian Karol Jasiński
  • kmdt powiatowy PW Kołomyja – kpt. piech. Stanisław Franciszek Jaworski
  • kmdt powiatowy PW Kosów Pokucki – ppor. kontr. piech. Mieczysław Marian Juny
  • kmdt powiatowy PW Śniatyń – por. kontr. piech. Józef Stanisław Petertill
  • kmdt powiatowy PW Nadworna – por. kontr. piech. Gustaw Trzaska
  • kmdt powiatowy PW Horodenka – kpt. piech. Kazimierz Ludwik Jarmuła

Obsada personalna we wrześniu 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Obsada personalna we wrześniu 1939 roku[84]

Dowództwo
  • dowódca pułku - ppłk dypl. Karol Hodała
  • I adiutant - kpt. Wiesław Cygański
  • II adiutant - por. rez. Lazur
  • oficer informacyjny - NN
  • oficer łączności – por. Stanisław Bystrzanowski/ ppor. Aleksander Derulski
  • kwatermistrz - kpt. Stanisław Jaworski
  • oficer płatnik - kpt. Ignacy Tomaszewski
  • oficer żywnościowy - NN
  • naczelny lekarz - kpt. lek. Piotr Frączek
  • kapelan - kpt. rez. ks. Wojciech Kośmider
  • dowódca kompanii gospodarczej - kpt. Witalis Karnbaum
I batalion
  • dowódca I batalionu - mjr Eugeniusz Lityński
  • adiutant batalionu - ppor. Edmund Szczot
  • dowódca 1 kompanii strzeleckiej - por. Franciszek Andrejczyk
  • dowódca 2 kompanii strzeleckiej - por. Stanisław Mijakowski
  • dowódca 3 kompanii strzeleckiej - kpt. Piotr Osica
  • dowódca 1 kompanii ckm - kpt. Marian Dominik Kozicki (19 IX 1939 ranny)
II batalion
  • dowódca II batalionu - mjr Michał Łapiński
  • adiutant batalionu - ppor. rez. Stanisław Leś
  • dowódca 4 kompanii strzeleckiej - kpt. Jan Lewicki
  • dowódca 5 kompanii strzeleckiej –por. Kazimierz Frydel
  • dowódca 6 kompanii strzeleckiej - por. Eugeniusz Neuberg
  • dowódca 2 kompanii ckm - por. Tadeusz Pawulski
III batalion
  • dowódca III batalionu - mjr Mieczysław Stecewicz
  • dowódca 7 kompanii strzeleckiej - kpt. Mieczysław Antonów
  • dowódca 8 kompanii strzeleckiej - por. rez. Ignacy Szwejkowski
  • dowódca 9 kompanii strzeleckiej - por. Włodzimierz Lewicki
  • dowódca 3 kompanii ckm - kpt. Marian Wiszniewski
Pododdziały specjalne
  • dowódca kompanii przeciwpancernej - por. Tadeusz Paczkowski/ por. Dominik Dawidowicz
  • dowódca plutonu artylerii piechoty - por. Władysław Biliński
  • dowódca kompanii łączności – NN
  • dowódca kompanii zwiadowców - por. Kazimierz Buryło
  • dowódca plutonu pionierów - por. Zdzisław Michowicz
  • dowódca plutonu przeciwgazowego - NN

Symbole pułkowe[edytuj | edytuj kod]

Sztandar

18 września 1922 roku w Kołomyi marszałek Polski Józef Piłsudski wręczył pułkowi chorągiew ufundowaną przez obywateli miasta Kołomyi i Pokucia[85][2]. Dotychczasowe chorągwie, pierwsza ufundowana dla pułku przez Komitet Narodowy Polski i druga ofiarowana batalionowi zapasowemu pułku przez obywateli miasta Liska, zostały przekazane do Muzeum Wojska w Warszawie[85]. Od 28 stycznia 1938 roku chorągiew pułkowa zaczęła być oficjalnie nazywana sztandarem[86].

 Osobny artykuł: Polskie sztandary wojskowe.
Odznaka pamiątkowa

8 listopada 1928 roku Minister Spraw Wojskowych, Marszałek Polski Józef Piłsudski zatwierdził wzór i regulamin odznaki pamiątkowej 49 pp[87]. Odznaka o wymiarach 39x39 mm ma kształt krzyża. Na górnym ramieniu, emaliowanym żłobkowo na czerwono, nałożona miniatura orła wojskowego, na bocznych ramionach pokrytych białą emalią wpisano nazwy pól bitewnych z roku 1920 „CHORUPAŃ” i „MŁAWA”, na dolnym pokrytym niebiesko biało czerwoną emalią - miniatura odznaki 18 DP. Środek odznaki stanowi okrągła tarcza w otoku wieńca laurowego pokryta granatową emalią, na której wpisano numer „49”. Pola między ramionami wypełniają złote promienie. Odznaka oficerska - trzyczęściowa, wykonana w srebrze, na rewersie numerowana. Wykonawcą odznaki był Wiktor Gontarczyk z Warszawy[88].

Emblemat

20 lutego 1937 roku Minister Spraw Wojskowych generał dywizji Tadeusz Kasprzycki nadał 11 Dywizji Piechoty nazwę „11 Karpacka Dywizja Piechoty” oraz ustalił dla żołnierzy tej dywizji emblemat przedstawiający dwa liście dębowe z gałązką limby, przytrzymane krzyżem huculskim. Minister zezwolił na noszenie emblematów od chwili ogłoszenia rozkazu, natomiast zobowiązał do ich noszenia od 1 stycznia 1938 roku. Emblematy był noszone na kołnierzach (łapkach) kurtek i płaszczy (peleryn). Dla oficerów i chorążych emblematy były wykonane z białego metalu oksydowanego na stare srebro, natomiast dla pozostałych podoficerów i szeregowców były wytłaczane z białego matowanego metalu (blachy). Minister zezwolił podoficerom zawodowym na noszenie przy ubiorze pozasłużbowym emblematów wykonanych, jak dla oficerów[89].

Specjalne części umundurowania

12 kwietnia 1937 roku Minister Spraw Wojskowych generał dywizji Tadeusz Kasprzycki wprowadził „specjalne części umundurowania” dla żołnierzy 11 Karpackiej Dywizji Piechoty w postaci pióra do czapki – rogatywki garnizonowej i peleryny typu podhalańskiego, a dla żołnierzy huculskiego batalionu Legionów Polskich dodatkowo – kapelusza huculskiego[90].

4 marca 1938 roku Minister Spraw Wojskowych nadał jednostce nazwę „49 Huculski Pułk Strzelców” oraz „zarządził noszenie przez żołnierzy całego pułku kapelusza huculskiego”[91].

 Osobny artykuł: Mundur Wojska Polskiego II RP.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Ur. 06.05.1910 r. w Darachowie (powiat Trembowla, województwo tarnopolskie), syn Marcelego i Marii. Mianowany podporucznikiem rezerwy ze starszeństwem od dnia 01.01.1936 r. i 691 lokatą w korpusie oficerów piechoty. We wrześniu 1939 r. po otrzymaniu karty mobilizacyjnej dołączył do 49 huculskiego pułku strzelców i walczył w jego szeregach podczas kampanii wrześniowej. Internowany na Węgrzech, skąd uciekł i przedostał się do Anglii. Oficer I Korpusu Polskiego w Wielkiej Brytanii, w której już pozostał. Zmarł w dniu 03.08.1971 r. w Isleworth (Middlesex) i spoczął na South Ealing Cemetery w Londynie.
  2. Według płk. B. Prugar-Ketlinga w artykule Bronisław Prugar-Ketling. Działania 11 Karpackiej Dywizji Piechoty - wrzesień 1939. „Wojskowy Przegląd Historyczny”. 3, s. 257-258, 1957. Warszawa: Wydawnictwo MON. 
  3. W lutym 1920 roku dowodząc kompanią 149 pp został ranny w czasie walk z bolszewikami, prowadząc atak na Wierzbowiec[69].
  4. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[83].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 89.
  2. a b Satora 1990 ↓, s. 98.
  3. Fuglewicz 1929 ↓, s. 3, 5.
  4. Fuglewicz 1929 ↓, s. 5.
  5. a b Fuglewicz 1929 ↓, s. 5-6.
  6. Brykowski 1992 ↓, s. 5.
  7. a b Brykowski 1992 ↓, s. 6.
  8. a b c d Brykowski 1992 ↓, s. 7.
  9. Arciszewski 2016 ↓, s. 55.
  10. Arciszewski 2016 ↓, s. 56.
  11. a b Brykowski 1992 ↓, s. 8.
  12. Arciszewski 2016 ↓, s. 71.
  13. Odziemkowski 2004 ↓, s. 76.
  14. Zakrzewski 2016 ↓, s. 248-249.
  15. Zakrzewski 2016 ↓, s. 250-252.
  16. Odziemkowski 2004 ↓, s. 107.
  17. Brykowski 1992 ↓, s. 8-9.
  18. a b c Brykowski 1992 ↓, s. 9.
  19. Arciszewski 2016 ↓, s. 110.
  20. Fuglewicz 1929 ↓, s. 20-21.
  21. Arciszewski 2016 ↓, s. 110-111.
  22. Arciszewski 2016 ↓, s. 111.
  23. Zakrzewski 2016 ↓, s. 327.
  24. Sikorski 1928 ↓, s. 87.
  25. a b Zakrzewski 2016 ↓, s. 328-331.
  26. a b c d Brykowski 1992 ↓, s. 10.
  27. a b Zakrzewski 2016 ↓, s. 391.
  28. a b Brykowski 1992 ↓, s. 11.
  29. a b c d Brykowski 1992 ↓, s. 12.
  30. Almanach 1923 ↓, s. 51.
  31. „Polska Zbrojna” Nr 199 z 22 lipca 1925 r. s. 4.
  32. Ostanek 2017 ↓, s. 119.
  33. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927 roku, poz. 174.
  34. Huculski Pułk Strzelców przyjacielem szlachty zagrodowej Pokucia. „Pobudka”. 16, s. 7, 15 sierpnia 1938. 
  35. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  36. Jagiełło 2007 ↓, s. 67.
  37. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 1 z 9 stycznia 1931 roku, poz. 12.
  38. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 4 z dnia 12 kwietnia 1937 roku, poz. 42.
  39. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 2 z 4 marca 1938 roku, poz. 24.
  40. Czesław Kopański, Relacja kwatermistrza Armii „Pomorze” Wrzesień 1939 rok, sporządzona w Londynie 12 grudnia 1961 roku, Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie, sygn. B.I.25/C.
  41. Zarządzenie gen. W Andersa z 11 listopada 1966 r. Instytut Polski i Muzeum im. gen Sikorskiego w Londynie, sygn. A XII 77.
  42. Almanach 1923 ↓, s. 49.
  43. Zakrzewski 2016 ↓, s. 239.
  44. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 9 z 27 kwietnia 1929 roku, s. 120.
  45. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 6 lipca 1929 roku, s. 190.
  46. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 18 czerwca 1930 roku, s. 202.
  47. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 18 czerwca 1930 roku, s. 206.
  48. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 24 z 13 czerwca 1922 roku, poz. 357.
  49. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 22 z 22 lipca 1922 roku, s. 544.
  50. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 55 z 22 maja 1925 roku, s. 272.
  51. a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 42 z 11 października 1926 roku, s. 335.
  52. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 5 z 5 lutego 1927 roku, s. 37, 44.
  53. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 25 z 31 października 1927 roku, s. 296.
  54. a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 25 z 31 października 1927 roku, s. 326.
  55. a b Rocznik Oficerski 1928 ↓, s. 63.
  56. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 14 z 5 listopada 1928 roku, s. 336.
  57. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 5 z 12 marca 1929 roku, s. 91, został przeniesiony służbowo do PKU Kołomyja I na stanowisko komendanta.
  58. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 5 z 12 marca 1929 roku, s. 90.
  59. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 31 marca 1930 roku, s. 103.
  60. a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 10 z 4 lipca 1935 roku, s. 95.
  61. Wszystko co zawsze chcieliście wiedzieć o WP 1918-1939. Forum o wojnach światowych. [dostęp 2018-03-01].
  62. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 22 z 22 lipca 1922 roku, s. 549.
  63. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 71 z 13 listopada 1923 roku, s. 756.
  64. Rocznik Oficerski 1924 ↓, s. 242.
  65. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 55 z 22 maja 1925 roku, s. 264, 272.
  66. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 15 z 23 maja 1927 roku, s. 148.
  67. Rocznik Oficerski 1932 ↓, s. 30, 509. Kazimierz III Wróblewski ur. 23 listopada 1896 roku. W 1932 r. na stanowisku komendanta placu Stanisławów.
  68. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 15 z 23 maja 1927 roku, s. 146.
  69. Fuglewicz 1929 ↓, s. 6.
  70. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 25 z 31 października 1927 roku, s. 294.
  71. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 13 z 9 sierpnia 1929 roku, s. 254.
  72. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 1 z 21 stycznia 1930 roku, s. 11, z dniem 28 lutego 1930 roku został przeniesiony w stan spoczynku.
  73. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 6 z 23 marca 1932 roku, s. 233.
  74. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 7 czerwca 1934 roku, s. 153.
  75. Fuglewicz 1929 ↓, s. 38.
  76. Lista strat 1934 ↓, s. 218.
  77. Lista strat 1934 ↓, s. 344.
  78. Lista strat 1934 ↓, s. 440 tu jako sierżant.
  79. Lista strat 1934 ↓, s. 586.
  80. Lista strat 1934 ↓, s. 620.
  81. Lista strat 1934 ↓, s. 753.
  82. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 604-605 i 677.
  83. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
  84. Kurus 2017 ↓, s. 68.
  85. a b Fuglewicz 1929 ↓, s. 33.
  86. Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 listopada 1937 r. o znakach wojska i marynarki wojennej w: Dz.U. z 1938 r. nr 5, poz. 32.
  87. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 31 z 8 listopada 1928 roku, poz. 338.
  88. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 89-91.
  89. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 2 z 20 lutego 1937 roku, poz. 22.
  90. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 4 z 12 kwietnia 1937 roku, poz. 42 i 43.
  91. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 2 z 4 marca 1938 roku, poz. 24.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]